Phân loại rác tại nguồn không chỉ là một thao tác trong quản lý chất thải, mà còn là một phần của quá trình giáo dục lối sống xanh và hình thành trách nhiệm môi trường trong cộng đồng học đường. Tại Đại học Quốc gia Hà Nội, các hoạt động nâng cao nhận thức, khuyến khích sinh viên thực hành phân loại rác và giảm thiểu rác thải đang góp phần đưa những nguyên tắc phát triển bền vững vào đời sống thường ngày của nhà trường.
Phân loại rác bắt đầu từ nơi phát sinh
Trong sinh hoạt hằng ngày, rác thải được tạo ra tại nhiều địa điểm khác nhau: phòng học, văn phòng, ký túc xá, căng tin, khu sinh hoạt chung hay các sự kiện tập trung đông người.
Nếu tất cả chất thải được bỏ chung vào một nơi, việc thu hồi các vật liệu còn giá trị để tái sử dụng hoặc tái chế sẽ trở nên khó khăn hơn. Ngược lại, khi rác được nhận diện và phân loại ngay tại nơi phát sinh, quá trình thu gom và xử lý phía sau có điều kiện thuận lợi hơn.
Vì vậy, phân loại rác tại nguồn có thể được hiểu đơn giản là việc mỗi cá nhân chủ động nhận diện và đặt các loại chất thải vào đúng nhóm ngay từ thời điểm thải bỏ.
Trong môi trường giáo dục, hành động này còn có một ý nghĩa rộng hơn: giúp người học chuyển từ việc “biết” về bảo vệ môi trường sang thực hành một hành vi cụ thể trong cuộc sống hằng ngày.
Vì sao trường đại học là nơi phù hợp để hình thành thói quen phân loại rác?
Trường đại học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức chuyên môn. Đây còn là không gian mà người học hình thành nhiều thói quen, cách ứng xử và trách nhiệm đối với cộng đồng.
Một hành vi đơn giản như lựa chọn đúng thùng rác, hạn chế sử dụng sản phẩm dùng một lần hay tách riêng vật liệu có khả năng tái chế có thể trở thành một phần của quá trình giáo dục về phát triển bền vững.
Khi việc phân loại rác được thực hiện thường xuyên, người học có cơ hội hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa tiêu dùng, phát sinh chất thải, thu gom, tái chế, xử lý cuối cùng. Từ đó, câu chuyện về kinh tế tuần hoàn hay sử dụng tài nguyên hiệu quả không còn chỉ nằm trong sách vở mà hiện diện ngay trong đời sống học đường.
Từ nhận thức đến thay đổi hành vi tại ĐHQGHN
Tại Đại học Quốc gia Hà Nội, nội dung về sống xanh và phân loại rác tại nguồn đã từng được đưa vào các hoạt động truyền thông dành cho sinh viên.
Năm 2023, ĐHQGHN triển khai chuỗi hoạt động hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới gắn với việc hình thành thói quen phân loại rác tại nguồn và giảm thiểu rác nhựa tại Khu đô thị ĐHQGHN ở Hòa Lạc. Một trong những hoạt động là chương trình “Bật chế độ sống xanh cho sinh viên tại khu đô thị Đại học Quốc gia Hà Nội”, mở đầu cho chuỗi ngày thay đổi thói quen sống xanh của sinh viên.
Thông điệp của hoạt động cho thấy phân loại rác không được nhìn nhận như một nhiệm vụ tách biệt, mà gắn với các lựa chọn hằng ngày như tiêu dùng có trách nhiệm, giảm rác nhựa và xây dựng nếp sống xanh trong môi trường đại học.
Bên cạnh các hoạt động giáo dục và truyền thông, các giải pháp nghiên cứu, đổi mới sáng tạo liên quan đến thu gom và phân loại chất thải cũng đã xuất hiện trong hệ sinh thái ĐHQGHN. Một ví dụ là giải pháp 3SR - Trạm cân rác tự động tích hợp trong chuỗi điểm bán hàng mini xanh, được giới thiệu như một công cụ hỗ trợ định lượng và phân loại rác tái chế, hướng tới hình thành thói quen phân loại rác tại nguồn.
Phân loại đúng cần đi cùng với giáo dục đúng
Đặt thêm nhiều thùng rác chưa chắc đã đồng nghĩa với việc phân loại rác sẽ trở thành thói quen. Để một hệ thống hoạt động hiệu quả, người sử dụng cần hiểu ít nhất ba vấn đề:
Thứ nhất, rác nào thuộc nhóm nào. Thông tin hướng dẫn cần đơn giản, trực quan và nhất quán để người sử dụng không phải mất nhiều thời gian suy nghĩ trước khi bỏ rác.
Thứ hai, vì sao cần phân loại. Nếu người học chỉ được yêu cầu “bỏ đúng thùng” mà không hiểu điều gì xảy ra với chất thải sau đó, hành vi rất dễ mang tính đối phó.
Thứ ba, rác sau phân loại sẽ đi đâu. Niềm tin vào hệ thống thu gom có vai trò quan trọng. Người tham gia cần thấy rằng nỗ lực phân loại của mình được tiếp tục ở các khâu thu gom, vận chuyển và xử lý phía sau.
Vì vậy, giáo dục phân loại rác cần được coi là một quá trình hình thành hành vi, thay vì chỉ là một khẩu hiệu truyền thông.
Mỗi thành viên trong trường học đều có vai trò
Một mô hình trường học sinh thái không thể chỉ được xây dựng bởi bộ phận quản lý môi trường. Sinh viên có thể bắt đầu từ những hành động rất nhỏ như quan sát hướng dẫn trước khi bỏ rác, hạn chế sản phẩm dùng một lần và tách riêng những vật liệu còn khả năng tái chế. Các câu lạc bộ, tổ chức Đoàn - Hội có thể góp phần đưa nội dung sống xanh vào hoạt động sinh viên, sự kiện và chiến dịch truyền thông.
Giảng viên và cán bộ có thể thúc đẩy các thực hành bền vững trong lớp học, văn phòng và các chương trình chuyên môn. Trong khi đó, các đơn vị vận hành cần bảo đảm hệ thống thùng rác, hướng dẫn phân loại và quy trình thu gom phía sau được thiết kế đồng bộ.
Khi các mắt xích này cùng hoạt động, phân loại rác mới có khả năng trở thành một phần của văn hóa học đường, thay vì một chiến dịch ngắn hạn.
Từ phân loại rác đến tư duy kinh tế tuần hoàn
Giá trị lớn nhất của giáo dục phân loại rác không chỉ nằm ở việc giảm lượng chất thải bị bỏ lẫn. Thông qua quá trình này, người học có thể tiếp cận một cách trực quan hơn với tư duy kinh tế tuần hoàn: một vật liệu sau khi hoàn thành vòng đời sử dụng không nhất thiết phải trở thành thứ bị loại bỏ hoàn toàn.
Giấy, nhựa, kim loại hay một số vật liệu khác, nếu được thu gom và xử lý phù hợp, có thể tiếp tục tham gia vào những vòng đời sản phẩm mới. Từ một chiếc chai nhựa hay một tờ giấy trong khuôn viên trường học, người học có thể nhìn thấy một câu chuyện lớn hơn về tài nguyên, tiêu dùng và trách nhiệm đối với môi trường.
Xây dựng trường học sinh thái bắt đầu từ những hành vi hằng ngày
Một khuôn viên xanh không chỉ được tạo nên bởi cây xanh, cảnh quan hay các công trình tiết kiệm năng lượng. Trường học sinh thái còn được hình thành từ cách cộng đồng bên trong sử dụng tài nguyên và xử lý những gì mình thải ra.
Phân loại rác tại nguồn vì thế là một trong những hành động gần gũi nhất để mỗi sinh viên, giảng viên và cán bộ tham gia vào quá trình đó. Từ một lựa chọn đúng trước những thùng rác trong khuôn viên, những thói quen nhỏ khi được duy trì bởi một cộng đồng đủ lớn có thể trở thành nền tảng cho một môi trường đại học xanh hơn, có trách nhiệm hơn và hướng tới phát triển bền vững.