Từ “chất thải” thành “nguồn tài nguyên”
Trong mô hình sản xuất truyền thống, nguyên liệu đi vào nhà máy, sản phẩm được tạo ra và phần còn lại thường trở thành chất thải cần thu gom, xử lý hoặc thải bỏ.
Cộng sinh công nghiệp đặt ra một cách tiếp cận khác: đầu ra của quy trình này có thể trở thành đầu vào của một quy trình khác.
Theo Liên Hợp Quốc, cộng sinh công nghiệp là sự hợp tác giữa các doanh nghiệp, thường nằm gần nhau về mặt địa lý, để trao đổi phụ phẩm vật chất, năng lượng hoặc nước. Nhờ đó, chất thải từ một quá trình sản xuất có thể trở thành nguyên liệu cho quá trình khác.
Ví dụ, tro bay từ quá trình đốt than có thể được sử dụng làm nguyên liệu thay thế một phần trong sản xuất vật liệu xây dựng. Thay vì chỉ xử lý một dòng chất thải, doanh nghiệp có thể tạo ra thêm giá trị từ chính nguồn vật chất đó.
UNIDO cũng mô tả cộng sinh công nghiệp theo hướng tương tự: các doanh nghiệp có thể trao đổi vật liệu, năng lượng và dịch vụ, đồng thời chia sẻ hạ tầng liên quan. Một phụ phẩm nếu không còn giá trị đối với doanh nghiệp này có thể được tái sử dụng hoặc nâng cấp để trở thành đầu vào của doanh nghiệp khác.
Cộng sinh công nghiệp không đồng nghĩa với việc “đem rác từ nhà máy này sang nhà máy khác”.
Các dòng trao đổi có thể bao gồm nguyên vật liệu, nước, năng lượng, nhiệt dư, sản phẩm phụ và phế liệu. Doanh nghiệp cũng có thể dùng chung một số hạ tầng hoặc dịch vụ để giảm nhu cầu đầu tư riêng lẻ.
Tại Việt Nam, Thông tư 05/2025/TT-BKHĐT về hướng dẫn xây dựng khu công nghiệp sinh thái đã quy định các hình thức cộng sinh công nghiệp như trao đổi đầu vào, đầu ra phục vụ sản xuất; sử dụng chung hạ tầng và dịch vụ; cũng như liên kết giữa các doanh nghiệp trong thu gom, xử lý, tái sử dụng, tái chế chất thải, thu hồi năng lượng và nhiệt dư, tuần hoàn nước.
Điều này cho thấy cộng sinh công nghiệp không chỉ là một giải pháp xử lý chất thải mà còn liên quan trực tiếp đến cách doanh nghiệp quản lý tài nguyên trong toàn bộ quá trình sản xuất.
Một doanh nghiệp giảm chất thải, doanh nghiệp khác giảm nhu cầu nguyên liệu
Lợi ích của cộng sinh công nghiệp nằm ở mối quan hệ hai chiều. Doanh nghiệp có phụ phẩm có thể giảm lượng chất thải phải xử lý và tìm thêm giá trị kinh tế từ dòng vật chất này. Trong khi đó, doanh nghiệp nhận phụ phẩm có thể giảm nhu cầu sử dụng nguyên liệu nguyên sinh. Nếu các doanh nghiệp nằm gần nhau, việc trao đổi còn có thể giúp giảm quãng đường vận chuyển và những chi phí, phát thải liên quan.
UNEP cũng xem cộng sinh công nghiệp là một cách để biến chất thải của doanh nghiệp này thành nguyên liệu có giá trị đối với doanh nghiệp khác, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm tác động môi trường.
Từ từng doanh nghiệp đến khu công nghiệp sinh thái
Cộng sinh công nghiệp thường phát huy hiệu quả khi nhiều doanh nghiệp cùng nằm trong một khu vực sản xuất.
Thay vì mỗi nhà máy hoạt động như một hệ thống khép kín, các doanh nghiệp có thể được kết nối thành một mạng lưới: doanh nghiệp A cung cấp phụ phẩm cho doanh nghiệp B, doanh nghiệp B cung cấp nhiệt hoặc nước sau xử lý cho doanh nghiệp C, trong khi một đơn vị khác đảm nhận việc thu gom và tái chế vật liệu. Đây cũng là một trong những nền tảng của khu công nghiệp sinh thái.
Tại Việt Nam, mô hình khu công nghiệp sinh thái đã được đưa vào khung pháp lý thông qua Nghị định 35/2022/NĐ-CP và được hướng dẫn cụ thể hơn tại Thông tư 05/2025/TT-BKHĐT. Các dự án khu công nghiệp sinh thái mới phải dự kiến phương án cộng sinh công nghiệp và cơ chế giám sát đầu vào, đầu ra về nguyên vật liệu, nước, năng lượng, hóa chất, chất thải và phế liệu.
Việt Nam cũng đã có quá trình hợp tác với UNIDO và Ngân hàng Thế giới để phát triển mô hình khu công nghiệp sinh thái, trong đó các giải pháp được nghiên cứu bao gồm tái sử dụng nước thải, chất thải làm đầu vào, thu hồi nhiệt và sử dụng chung một số dịch vụ, hạ tầng.
Muốn “chất thải” trở thành tài nguyên, làm thế nào?
Không phải mọi loại chất thải đều có thể đưa trực tiếp vào một quy trình sản xuất khác. Để một liên kết cộng sinh hoạt động, doanh nghiệp cần xác định rõ dòng vật chất nào có thể trao đổi, chất lượng ra sao, khối lượng bao nhiêu, ai có nhu cầu và điều kiện pháp lý, kỹ thuật để sử dụng.
Vì vậy, bước đầu tiên thường không phải là tìm cách “tái chế tất cả”, mà là lập bản đồ dòng nguyên vật liệu, nước, năng lượng và chất thải trong khu vực sản xuất. Khi biết doanh nghiệp nào đang có dư một nguồn lực và doanh nghiệp nào đang cần chính nguồn lực đó, những “điểm nối” cộng sinh mới có thể được hình thành.
Cộng sinh công nghiệp thay đổi cách nhìn về chất thải: một dòng vật chất bị loại bỏ ở nơi này chưa chắc đã mất giá trị ở nơi khác. Nếu được tổ chức phù hợp, mô hình này có thể đồng thời giảm lượng chất thải, tiết kiệm nguyên liệu, tối ưu chi phí và giảm áp lực lên tài nguyên tự nhiên.
Đó cũng chính là tư duy cốt lõi của kinh tế tuần hoàn: thay vì kết thúc vòng đời của tài nguyên sau một lần sử dụng, các dòng vật chất được tìm cách đưa trở lại nền kinh tế để tiếp tục tạo ra giá trị.
