Đưa tiêu chuẩn “xanh” quốc tế tiếp cận với SME Việt Nam

Trước sức ép từ các quy định khắt khe của thị trường xuất khẩu như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay Quy định chống phá rừng (EUDR), chuyển đổi xanh và đáp ứng tiêu chuẩn ESG đã trở thành điều kiện bắt buộc để doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) Việt Nam duy trì đơn hàng và tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, với rào cản lớn về nguồn lực và sự phức tạp của các hệ thống tiêu chuẩn quốc tế, nhiều doanh nghiệp vẫn lúng túng chưa biết bắt đầu từ đâu. Các giải pháp thực tiễn từ bản địa hóa tiêu chuẩn, xây dựng lộ trình 5 bước đến sự đồng hành của các hiệp hội và tập đoàn lớn đang là "chìa khóa" giúp đưa tiêu chuẩn xanh quốc tế đến gần hơn với khối SME Việt Nam. 

Bản địa hóa tiêu chuẩn GRI: Gỡ rào cản ngôn ngữ và thuật ngữ

Bước đi chiến lược giúp tiêu chuẩn xanh quốc tế tiếp cận khối SME Việt Nam là việc Tổ chức Sáng kiến Báo cáo Toàn cầu (GRI) công bố hoàn chỉnh bản dịch tiếng Việt của Bộ Tiêu chuẩn GRI, bao gồm tiêu chuẩn tổng thể, tiêu chuẩn ngành và tiêu chuẩn theo chủ đề, đồng thời được cung cấp hoàn toàn miễn phí.

Trong bối cảnh hiện nay, việc đáp ứng các tiêu chuẩn ESG, đảm bảo minh bạch thông tin và truy xuất nguồn gốc đã trở thành "vé vào cửa" bắt buộc để doanh nghiệp tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Dù vậy, theo ông Nguyễn Công Minh Bảo, Giám đốc Quốc gia GRI Việt Nam, rào cản lớn nhất của khối SME không chỉ nằm ở việc thiếu hụt nguồn lực tài chính, mà chính là sự phức tạp của hệ thống chuẩn mực quốc tế. Sự bùng nổ của hàng loạt thuật ngữ và quy định mới như CBAM, CSRD, EUDR, GRI, ISSB hay ESRS đã và đang khiến nhiều chủ doanh nghiệp rơi vào trạng thái hoang mang, không biết phải bắt đầu từ đâu.

Phân tích rõ hơn về thực trạng này ở góc độ khu vực, Tiến sĩ Allinnettes Adigue, Giám đốc Mạng lưới ASEAN của GRI, chỉ ra 3 rào cản cốt lõi khiến phần lớn SME chưa thể lập báo cáo phát triển bền vững: nguồn lực hạn chế, chưa có quy định pháp lý bắt buộc và thiếu hụt đội ngũ chuyên trách. Tại các doanh nghiệp mô hình nhỏ, nhân sự thường phải kiêm nhiệm đa nhiệm từ điều hành, kinh doanh, vận hành cho đến tài chính, dẫn đến việc cực kỳ khó khăn để sắp xếp thời gian và nhân lực riêng cho công tác báo cáo bền vững.

Sự xuất hiện của Bộ Tiêu chuẩn GRI được bản địa hóa chính là lời giải trực tiếp cho những bài toán hóc búa này. Giá trị lớn nhất của bộ tiêu chuẩn bằng tiếng Việt không dừng lại ở góc độ rào cản ngôn ngữ, mà nằm ở khả năng đối chiếu, kết nối trực tiếp các yêu cầu của GRI với hệ thống pháp luật hiện hành tại Việt Nam. Đọc hiểu bộ tiêu chuẩn này giúp doanh nghiệp nhận ra rằng, việc áp dụng GRI không chỉ phục vụ các báo cáo xuất khẩu xa xôi, mà còn giúp đáp ứng ngay các quy định pháp lý bắt buộc trong nước.

Bên cạnh đó, việc bản địa hóa tiêu chuẩn còn thúc đẩy sự thay đổi căn bản trong tư duy thực thi của doanh nghiệp. Thay vì nhìn nhận báo cáo phát triển bền vững như một yêu cầu tuân thủ thụ động hay một gánh nặng chi phí, GRI hướng dẫn SME bắt đầu từ việc nhận diện những rủi ro trọng yếu đối với chính hoạt động kinh doanh thực tế. Theo bà Esther An, Thành viên Hội đồng Giám sát GRI, việc minh bạch hóa các dữ liệu tin cậy và có khả năng so sánh sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực chống chịu trước biến động, từng bước xây dựng niềm tin vững chắc với các nhà đầu tư và gia tăng sức cạnh tranh trên thương trường.

Không dừng lại ở lý thuyết, tính khả thi của việc áp dụng tiêu chuẩn xanh còn được chứng minh bằng các cơ hội tiếp cận dòng vốn thực tế. GRI đã tích cực phối hợp thúc đẩy hợp tác chiến lược giữa Liên minh Phát triển Bền vững và Tác động ASEAN với Tập đoàn Golden Gate BCE, huy động nguồn lực khoảng 210 triệu USD cho các dự án thí điểm trong các ngành hàng chủ lực như cacao và cà phê. Mô hình này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro khí hậu mà còn trực tiếp hỗ trợ nông dân cùng các SME nâng cao giá trị sản phẩm, hoàn thiện tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc để dễ dàng tiếp cận các nguồn tài chính xanh.

Việc đưa Bộ Tiêu chuẩn GRI bản địa hóa cùng các chương trình hỗ trợ đi kèm như STAR Accelerator đến gần hơn với cộng đồng doanh nghiệp đã tháo gỡ cùng lúc cả ba nút thắt: ngôn ngữ, tính pháp lý và năng lực vận hành. Đây chính là điểm tựa ban đầu quan trọng để khối SME từng bước chuẩn hóa dữ liệu, đáp ứng các tiêu chuẩn xanh quốc tế và chủ động tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Khuyến nghị lộ trình thực hành ESG 5 bước: Linh hoạt và vừa sức

Để giúp SME tiếp cận ESG mà không rơi vào tình trạng đầu tư dàn trải hay quá tải chi phí, các chuyên gia khuyến nghị lộ trình thực thi 5 bước gắn liền với bài toán kinh doanh thực tế:

1. Đánh giá mức độ trưởng thành ESG: Đối chiếu hoạt động hiện tại với khung tiêu chuẩn quốc tế để xác định khoảng cách, tránh đầu tư lãng phí vào tiêu chí chưa cần thiết.
2. Tận dụng hệ thống sẵn có: Tích hợp các nội dung ESG vào hệ thống quản lý chất lượng hoặc môi trường hiện có (như ISO 9001, ISO 14001) thay vì xây dựng lại từ đầu.
3. Ưu tiên yêu cầu từ người mua: Tập trung nguồn lực giải quyết trước các tiêu chí ESG mà khách hàng hoặc đối tác lớn trong chuỗi cung ứng yêu cầu trực tiếp (như giảm phát thải, an toàn lao động, truy xuất nguồn gốc) để giữ đơn hàng.
4. Đưa ESG vào kế hoạch tài chính: Tính toán trước chi phí chuyển đổi công nghệ, kiểm toán và chứng nhận trong kế hoạch dài hạn để không bị động trước thời hạn tuân thủ.
5. Tận dụng nguồn tài chính xanh: Xây dựng hệ thống thu thập và đo lường dữ liệu ESG tin cậy từ sớm để đủ điều kiện tiếp cận các khoản tín dụng xanh hoặc gói vay gắn với mục tiêu bền vững từ ngân hàng.

Lộ trình này tháo gỡ tâm lý e ngại của SME bằng cách cho phép doanh nghiệp thực thi ESG từng phần như số hóa dữ liệu, áp dụng các mô-đun phần mềm nhỏ ngay từ đầu và từng bước tích hợp thành bộ chứng nhận ESG tổng thể.

Chuyển hóa tiêu chuẩn xanh thành mô hình vận hành thực tế

Bên cạnh các bộ tiêu chuẩn hay lộ trình lý thuyết, thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã chứng minh tiêu chuẩn xanh quốc tế hoàn toàn có thể hiện thực hóa thông qua những giải pháp kỹ thuật cụ thể trong vận hành hàng ngày. Thay vì xem ESG là một gánh nặng, doanh nghiệp chủ động tìm cách biến yêu cầu xanh thành lợi thế cạnh tranh thực sự.

Tiêu biểu trong ngành thời trang, Công ty Kết nối thời trang (Faslink) đã lựa chọn hướng đi tận dụng phụ phẩm từ lá dứa bỏ đi sau thu hoạch để phát triển công nghệ kéo sợi. Trong quá trình này, doanh nghiệp chủ động đo lường lượng phát thải CO2 cắt giảm được nhờ không đốt bỏ phụ phẩm, đồng thời mời đơn vị kiểm định độc lập xác nhận dữ liệu. Việc chủ động xây dựng bộ dữ liệu minh bạch ngay từ đầu giúp sản phẩm dễ dàng chứng minh nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu của các thị trường xuất khẩu khắt khe.

Ở nhóm ngành nông sản và gia vị, thách thức lớn nằm ở khâu thu gom phân tán từ hàng triệu hộ nông dân nhỏ lẻ. Để giải bài toán truy xuất nguồn gốc và kiểm soát rủi ro nhiễm chéo, Công ty Chế biến gia vị Nedspice Việt Nam đã chủ động ứng dụng công nghệ hiện đại như thiết bị bay không người lái (drone) để khảo sát vùng trồng. Việc số hóa dữ liệu vùng nguyên liệu từ sớm giúp doanh nghiệp xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, đáp ứng trước các tiêu chuẩn môi trường khắt khe của thị trường châu Âu ngay cả khi quy định bắt buộc chưa chính thức áp dụng cho ngành hàng này.

Bên cạnh đó, việc tối ưu hóa năng lượng tại nhà máy cũng là giải pháp trực tiếp giúp doanh nghiệp vừa cắt giảm chi phí vận hành, vừa đáp ứng tiêu chuẩn giảm phát thải. Mô hình thực tế tại Nhà máy Prime Tiền Phong cho thấy việc ứng dụng đồng bộ điện mặt trời mái nhà, thu hồi nhiệt dư, sử dụng nhiên liệu sinh khối và tích hợp công nghệ IoT vào quản lý dây chuyền đã mang lại hiệu quả vận hành rõ rệt. Các mô hình này là minh chứng sống động cho thấy tiêu chuẩn xanh không phải là điều xa vời, mà hoàn toàn có thể bắt đầu từ những cải tiến kỹ thuật cụ thể, giúp SME vừa hạ giá thành, vừa tự tin bước vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Xây dựng mạng lưới đồng hành và hệ sinh thái hỗ trợ SME

Trải qua lộ trình chuyển đổi xanh, khối doanh nghiệp nhỏ và vừa không thể đơn độc gánh vác mọi chi phí và rào cản kỹ thuật. Sự kết nối chặt chẽ giữa các tổ chức đại diện doanh nghiệp và các tập đoàn dẫn dắt đóng vai trò như một bệ đỡ quan trọng, giúp các SME nâng cao năng lực thích ứng và không bị bỏ lại phía sau.

Điển hình cho sự chủ động từ phía các tổ chức hỗ trợ là thỏa thuận hợp tác chiến lược giữa Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI Chi nhánh TP. Hồ Chí Minh) và Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hồ Chí Minh (HCM-SME). Thông qua hợp tác này, hai bên tập trung đại diện tiếng nói cộng đồng doanh nghiệp để kiến nghị hoàn thiện chính sách, tháo gỡ rào cản pháp lý, đồng thời tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu về quản trị xanh và hỗ trợ SME tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi cùng công nghệ mới.

Song song với sự trợ lực về mặt chính sách, việc tạo không gian học hỏi thực tế giữa các doanh nghiệp cũng mang lại hiệu quả thiết thực. Sáng kiến "Go Together" do Tập đoàn SCG khởi xướng, thông qua chuỗi hoạt động như ESG Company Tour, đã tạo điều kiện cho các chủ doanh nghiệp SME đến tham quan trực tiếp mô hình vận hành xanh tại các nhà máy tiên phong. Việc được tận mắt quan sát cách triển khai điện năng lượng, thu hồi nhiệt và quản lý dây chuyền giúp các SME giải tỏa tâm lý e ngại, học hỏi kinh nghiệm thực tế để tự tin áp dụng mô hình phù hợp cho chính doanh nghiệp mình.

Việc hình thành một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện – từ tư vấn pháp lý, đào tạo quản trị cho đến kết nối thực địa – chính là điểm tựa vững chắc để các SME từng bước chuyển hóa tiêu chuẩn xanh trên giấy tờ thành hành động thực tiễn, tạo đà tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tiêu chuẩn "xanh" quốc tế giờ đây không còn là rào cản đáng sợ nếu các doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam lựa chọn cho mình một cách tiếp cận phù hợp và chủ động: hiểu rõ quy định thông qua Bộ Tiêu chuẩn GRI đã được bản địa hóa, áp dụng thực hành ESG theo lộ trình 5 bước linh hoạt, từng bước xanh hóa từ các giải pháp kỹ thuật nhỏ và tựa vào hệ sinh thái hỗ trợ từ các hiệp hội, tập đoàn lớn. Sự chuẩn bị bài bản từ hôm nay chính là chiếc "hộ chiếu xanh" quyết định khả năng giữ vững đơn hàng và bứt phá của SME trong nền kinh tế toàn cầu.